Patatje bomvol oorlog

Een schaamteloos vette hap junkfood: gefrituurde patat, overgoten met mayonaise en pindasaus, sinds de jaren 70 een populaire Nederlandse snack. Drie ingrediënten vechten wie de grootste bijdrage aan calorieën mag leveren. De stukjes rauwe ui die het versieren, bieden wat verdwaalde vitaminen. Op het eerste gezicht de smerigste substantie die ik ooit gezien had, toen ik er kennis mee maakte. Mijn eerste reactie was dan ook een hartig ‘gatverdamme!’. Die vette vechtpartij van patat met sauzen is overigens niet de reden van de naam die het mengsel toebedeeld kreeg. Ook niet het kleurcontrast of de botsing der smaken. Nee, ‘oorlog’ verwijst naar de puinhoop die het gerecht veroorzaakt in het zakje. De enige vitaminen die erop zitten worden ook wel weggelaten: “Mag ik ‘oorlog’ zonder uitjes?”

Conquistadores

De oorsprong van de ingrediënten is allerminst van oorlogen gespeend. Wie weet kenden we ze zonder al die gewelddadige historische ontwikkelingen niet eens. Ze ruiken naar koloniale erfenis, vermengd met Europees gebakkelei (van het Maleise berkelahi). En toch een oer-Nederlands gerecht, want Nederlanders zijn wereldkampioen mixen. Maar het Friet Museum dan, dat staat toch in België? Hypothese: in de zeventiende eeuw gooiden Belgische vissers gesneden aardappelen in de olie, waarin ze gewend waren vis te bakken. Hoezo, het is toch french fries? Veel Belgen spreken Frans, werden voor Fransen aangezien, maar er bestaan dus twijfels. Ze wel de geschiedenis ingegaan als fantastische patatbakkers – tweemaal in de olie – maar het waren de Spaanse conquistadores die deze aardknollen uit Zuid-Amerika naar Europa brachten. De eerste aardappeltelers waren nonnen in een klooster bij het Spaanse Sevilla. De stichtster ervan, Teresa van Avila, staat al bakkend met een steelpan op een schilderij vereeuwigd, met een mandje aardappelen naast zich en een doodshoofd op de achtergrond. Spanjaarden bakken graag en veel in olie. Teresa is overigens heilig verklaard, wat te begrijpen valt als deze mystica zo’n revolutionair heerlijk gerecht had uitgevonden: tegen de wereldwijde verspreiding van de gebakken aardappel kan geen verovering op. Nota bene in een tijd dat men in Europa snuivend neerkeek op deze rare importknol. Goed als varkensvoer, en voor de mens vast giftig.
Een zekere George Crum zou in 1853 in New York de crunchy aardappelchips hebben uitgevonden. Maar in 1673 is er al melding van gebakken aardappels in een oorlog in Chili, tussen de Spanjaarden en de inheemsen. Toen bakten ze in boter.
In Spanje heet de aardappel patata, van batata, een woord van het Arawakse Taíno, ooit op de Caribische eilanden gesproken. Maar Spaanstalige Zuid-Amerikanen en bewoners van de Canarische eilanden zeggen papa, volgens het Spaanse woorden RAE een woord uit het Quechua, een inheemse taal op het Zuid-Amerikaans continent. Het kan ook teruggaan op het Azteekse woord xipotatl (www.geschiedenis.nl) En papa betekent ook paus. Een anecdote vertelt: de papa kwam aan in Cádiz, alleen de naam was te heilig, dus hij ging verder als patata.

 

Vreemde sausjes

Blijkbaar bereikte de ‘onheilige’ aardvrucht onder die naam de Nederlanders, want bij ons in Suriname kennen we de ‘zoete patat’, de swit’ p’tata of de gewone niet zoete aardappel, bekend als p’tata in de lingua franca Sranantongo.
Voilà, we belanden met een harde plof weer op ’s Neerlands bodem: in P’tatakondre, waar (p)tatas wonen, die zo worden genoemd door Surinamers, omdat ze in plaats van rijst alleen maar aardappelen zouden eten. Patata zou in het Spaans trouwens een verbastering zijn, ontstaan tussen papa  en Arawakse batata. In het Nederlands woordenboek staat nog steeds netjes ‘bataat’: zoete aardappel. Natuurlijk, want anders kom je in de war met ‘patat’.
Nog even over die, rijkelijk met aardappelen beplante, Nederlandse bodem: de van oorsprong Zuid-Amerikaanse aardvrucht – vermalen en geperst tot langwerpige staafjes – wordt dus gebakken en in een zakje of bakje gestopt. Dan wordt er voor de helft mayonaise over gespoten. Die lekkere vette saus komt, zo zegt de traditie, oorspronkelijk uit het havenplaatsje Mahón, op het Spaanse eiland Menorca. Verwant aan de Mediterrane alioli – ook een emulsie maar dan zonder ei – werd onze mayo beroemd na een verovering door de Fransen. Dat ze de hoofdplaats van Menorca inpikten was niet alles: ze gingen ervandoor met de eer van de mayonaise (mahonesa).
Nu die andere helft van de zak patat. Bij ‘oorlog’ hoort pindasaus. Echt lastig om binnen de grenzen van Nederland te blijven, want dit sausje is overgewaaid uit Indonesië. Maar de pinda – hoe typisch Indonesisch ook – komt uit Centraal- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied. De Spaanse benamingen voor dit heerlijke maar calorierijke peulvruchtje zijn cacahuete en maní. De eerste komt volgens de Real Academia Español uit het Nahuatl, een Azteekse taal waarin het klonk als: cacahuatl. Het Taínowoord maní (www.rae.es) is nog steeds gangbaar op de Spaanstalige eilanden in het Caribisch gebied, zoals Cuba (waar een liedje aan gewijd werd aan de pindakoekenverkoper, ‘El manicero’ https://www.youtube.com/watch?v=S_LYviEroPs)

Vreedzame uien

Dan zitten er nog gehakte uitjes op die zak vol oorlog. Ook een plant die over de hele aardbol verspreid is geraakt. Gelukkig vooral via vreedzame handel, en deze keer ook richting de Amerika’s in plaats van naar Europa. De ui was duizenden jaren geleden al bekend bij oude volken in Midden-Azië (zie: Oude Geschriften, duizenden v.Chr.) en Egypte (zie: Hiërogliefen, pyramidetijdperk). Volgens de Bijbel en de Koran schijnt Mozes’ volk tijdens zijn uittocht uit Egypte de geneugten van dat land te hebben gemist. (Numeri 11: 5) Logisch, zulke reizen te voet brengen ontberingen met zich mee. Het volk dat Mozes’ ontbeerde dus naast allerlei andere zaken de ui.
De Romeinen namen de ui over van de Grieken, en pleegden een soort antieke versie van het kolonialisme. Dus toch weer oorlog in het spel. Ze veroverden grote delen van Europa, en brachten hun uien mee. Maar dat is al bijna tweeduizend jaar geleden, en als de aardappel na vier eeuwen een imago heeft van ‘typisch Nederlands’ dan is de ui er wel te beschouwen als een soort inheemse groente. De oorlogswreedheid der Romeinen is na millennia emotioneel toch aardig in de vergetelheid geraakt, maar de ui is in Nederland nog springlevend. De Nederlandse monden veranderden het moeilijk uit te spreken Latijnse allium in ajuin of juun, zoals in de zuidelijke dialecten nog bekend. Bijvoorbeeld dat van Zeeland.
In de vroegste kolonisatieperiode namen de Zeeuwen de ui vermoedelijk al mee naar Suriname, getuige het Sranantongowoord ayun. Dat komt van niet van ‘ui-en’, in de Surinaams-Nederlandse spreektaal is ui  een woord dat vaak in enkelvoud wordt gebruikt: ‘er moet ui in’.  Het Sranantongo heeft ayun vast ook niet van onion, ook al waren de Engelsen eerder in Suriname. Om de taalresten van het Zeeuws in Suriname te achterhalen, levert het Surinaams-Nederlands niet veel op. In het Sranantongo zijn de sporen eerder te herkennen.
En zo zijn we weer in Zuid-Amerika, waar de Nederlandse kolonisten helaas weinig goeds hebben uitgespookt. Ze lieten er wel vreedzaam de ui achter. Eeuwen later kwam het patatje oorlog erbij. Dat prijkt nu op een aantal menulijsten in Paramaribo tussen de Surinaams-Javaanse soto en de rijstkip alsof het er altijd heeft thuisgehoord. De aardappel zelf voelt zich niet zo thuis in de tropenbodem. De gehakte uitjes en mayo zijn, evenals de diepvriespatat, afkomstig van import. Met pindasaus van eigen kweek, dat wel. Lekker, een echt Surinaams patatje oorlog. Misschien toch maar eens proeven.

Javaanse krullen

Vroeger, toen ik nog als poepchinees door het leven ging, was alles heel eenvoudig. Het was overduidelijk wie ik was. In de straten van ons dorp kreeg ik een dagelijkse levensles in vaderlandse geschiedenis naar mijn hoofd geslingerd: plopper, liplap, treinkaper. Een klein zwartharig meisje dat nogal bruin werd in de zon, tussen lange blondines wier huid rood verbrandde.
De scheldwoorden op zich deden mij inhoudelijk geen pijn, ik liet het gedrag van de schoolkinderen soms welhaast genoegelijk op mij inwerken met een soort van intuïtie dat karma het ooit wel zou rechttrekken. Dat was niet een soort masochisme, het getreiter werkte eerder als mest voor mijn ontluikende identiteitsgevoel dat nog alle kanten uitkon. Heimelijk had ik medelijden met hen, omdat de zon hun huid zo mishandelde, iets waarvan ik gevrijwaard was.

De beschimpingen bevestigden misschien wel wie ik was, of liever, zou moeten zijn vanwege mijn afkomst: een inda-pinda-poepchinees. Nee, niet dat ik uit China kom. Aanvankelijk bekeek ik mij in de spiegel om te ontdekken wat er behalve de lichte afwijking in huidtint en het verschil in haarkleur nog meer zo speciaal was. Spleetogen had ik niet. “Ach nee”, zei mijn moeder, “jij bent helemaal niet kesipit.” Daar moest ik mij volgens de Indische schoonheidsnormen gelukkig mee prijzen. Maar voor mijn leeftijdsgenoten in het dorp telde dat niet. Terwijl zij mij regelmatig in grote groepen uitjouwden en afranselden, scherpte ik op advies van mijn moeder mijn vaardigheid in Oost-Indische doofheid. Gehurkt en teruggetrokken als een schildpad observeerde ik vanuit mijn Asian squat  het in mijn ogen stomme geren en gegil van de langbenige hinden tegen wie ik het nooit zou opnemen qua snelheid, maar die het nakijken hadden als ik in een boom klom. Eens waren ze bij mij komen slijmen toen een vlieger ergens torenhoog was blijven hangen. Mijn rappe klimpartij had mij enig respect opgeleverd bij de meisjes, maar voor de jongens –  jaloers? – was het nu duidelijk: ik was een indo-aap.

Van mijn moeder en de (nota bene Indische) meester mocht ik mij er niets van aantrekken:  jongens pesten meisjes als ze van ze houden. En die meisjes dan? Doen alsof het niet gebeurt, dan houdt het vanzelf op: “Schelden doet geen pijn.” Dus ook niet als er tientallen kinderen mij uitjoelden, mij duwden en stompten, terwijl ik steeds verder ineen dook om mijn gezicht te beschermen, niets te horen of te zien, en er later over te moeten zwijgen. Totdat ik op een dag een vinger tussen mijn ribben voelde priemen, waarvan de eigenaar riep: ‘Molukker!’ Geen flauw idee hebbende wat dat was, sprong ik als een wilde kat op en vloog de jongen letterlijk in de haren. Het was Frankie, een roodharige snuiter die extra stevig kon vechten omdat hem zelf vanwege zijn haarkleur het leven zuur gemaakt werd. Een vriendje van hem kwam helpen, ging op mij zitten, sloeg mijn neus en bril kapot en bleef slaan tot de juf van een andere klas hem wegtrok.  Later kwam Frankies moeder nog klagen met de pluk haar in haar hand die ik van zijn hoofd losgetrokken had. Arme jongen. Hij stond erbij alsof hij door een tijger was aangevallen. En dat was misschien ook wel zo.

Thuisgekomen riep ik terwijl de voordeur nog dicht was woedend: “Mamaaaa wat is een Molukker!?” “Die komen uit de Oost, net als wij.” ´Ben ik er dan ook één?, vroeg ik geïrriteerd over het eventuele feit dat een snotaap van de vlakke klei meer kon weten dan ik over het verre land van mijn familie. Ik moest dan wel even weten hoe dat zat. Maar nee, ik was geen Molukker. Ik leek er niet eens op, behalve mijn haar dan misschien een beetje, zwart en dik. Molukkers waren ‘zwart’ en treinkapers bovendien. Maar hoe zwart konden ze dan wel zijn? Mijn eigen meest geroepen bijnaam op straat was al ‘zwartje’. Als ik in de spiegel naar twee groene ogen keek, in een ietwat getint gezicht, zag ik behalve mijn haar niet veel zwarts. Volgens mij zou ik in het dorp niet eens opvallen als ik ook blond haar had. Dat idee maakte mij onmetelijk nieuwsgierig.

Op mijn vijftiende was het zover. Ik mocht iets, wat mijn reeds nagellakkende en lippenstiftende blonde dorpsgenootjes niet hoefden te wagen van hun moeder. Mijn haar verven! Drie uren bracht ik door bij de dorpskapster, die met moeite mijn stugge donkere dos in de gewenste kleur wist te bleken. “Ooooooooh, wat mooi!”  Iedereen was onder de indruk. Ik ook: onder de nieuwe blonde lokken zag ik eindelijk waarom mijn huid niet als blank werd aangemerkt. De net niet bruine tint stak onnatuurlijk af tegen de Marilyn Monroe-look. Na een maand verscheen er een zwarte rand. Teleurgesteld dat die zo meedogenloos snel verscheen en omdat ik geen zin had om het elke keer bij te werken zette ik eigenhandig de schaar erin. Mijn moeder woest vanwege het verspilde geld. En iedereen, want het was nu juist zo prachtig: net een ‘echte’ Friezin. Maar dan wel eentje die in de zonnige buitenlucht was geroosterd en graag sambal bij de hutspot at.

Er volgde in mijn puberjaren een school-dropoutcarrière, compleet met blauwe hanenkam. Na een even blauwe maandag op een automonteurcursus voor dropouts, kwam er toch een studie Oosterse talen, waar ik al gauw merkte dat je daarmee een bullyverleden niet oplost. Het leven leerde mij dat anderen je wel vertellen wie jij hoort te zijn. De pesterijen hadden iets in mij in gang gezet dat verlangde naar tropische oorden waar ik – volgens mij- meer aansluiting zou vinden. Daar zou ik zeker niet worden uitgescholden worden voor zwartje en gewoon opgaan in de massa. Niet gemiddeld twee tot drie keer per week opmerkingen krijgen over mijn vermeende Turkse afkomst.
Mijn levensweg leidde naar Suriname. Daar zou ‘het’ vast gebeuren, een lotgenoot, met een medekoloniale afkomst. Vast en zeker nooit meer last van opmerkingen die laten zien hoe anders je bent. Maar toen ontdekte ik iets: ik ben een kameleon, maar dan eentje die niet zelf van kleur verandert. Bij het eerste ommetje ter kennismaking met de stad Paramaribo werd ik op straat begroet met de woorden “Dag boertje”. Hoe wisten ze nou dat ik van een dorp kwam? Mijn kostvrouw had zeker met de buren gesproken. Maar een opgeschoten knul riep van de overkant: “Ey, Sneeuwwitje”. Niet dat het mij niet was opgevallen dat de gemiddelde Surinamer toch echt veel donkerder van huidskleur was dan ik. Maar ik had toch iets van wederzijdse herkenning verwacht. Helaas, ze zagen door hun eigen kleurgewenning domweg niet het verschil tussen mij en de blanke rotkinderen die mij het leven hadden zuurgemaakt. Na jaren begon ik mijn uiterlijk weer gericht in de spiegel te bestuderen op ‘raciale’ kenmerken. Groene ogen, zwart haar, een lichtgetinte huid. En kort en gedrongen van stuk. Nooit anders geworden. Niet bepaald een typische belanda. Ik keek naar Surinamers die qua kleur op mij leken, zoals de van Hollandse boeren afstammende ‘boeroes’ (die overigens steevast ‘boeroe’ als bijnaam kregen). Wat was het verschil? Zij waren zelfs vaak blond. Ik, die altijd verkondigde dat etniciteit onbelangrijk was, voelde mij akelig op mijn teentjes getrapt. Hier kon geen Oost-Indische doofheid tegenop!

Het voelde of mij het recht ontnomen werd om ‘zwart’ te zijn zoals mij dat met veel pedis was ingepeperd. In de nieuwe context werd ik simpelweg en meedogenloos in de categorie ‘witte bakra’s’ geduwd, een rasechte belanda.  Een totok! Ik werd dus uitgemaakt voor degenen die mijn jeugd hadden verpest. De identiteit die ik met pijn en moeite, eigenlijk noodgedwongen had verdiend, werd botweg aan de kant geschoven. Niet gezien. Een heikele paradox: in Nederland een zwartje, in Suriname een witje. Ik berustte mij erin dat dit onontkoombaar was. Blijkbaar is je identiteit niet alleen wat jijzelf voelt en heeft iedereen het rechtom jou er eentje toe te bedelen. Soedah, laat maar.

Tot die dag waarop ik in een lokale krant die hemelse kappersadvertentie zag voor spiraalkrullen. Die zette mijn opstandige gevoelens van weleer in vuur en vlam. Een foto van een meisje met cilindervormige rollers, die haar haren langs een randje naar beneden lieten spiralen, met als resultaat een weelderige bos krullen die net niet kroesden alsof je een dougla was, een mengsel van Creool en Hindostaan. Ik moest denken aan de plagerijen van mijn tantes over mijn stugge donkere lokken:  “Ach toh, so mooi jouw Javaanse krullen.” De weelderige bos in de reclame was prachtig, net iets voor mij. Een perfecte camouflage: met mijn haarkleur en huidtint erbij zou ik gewoon doorgaan voor een lichtkleurige moksi, een mixje zoals er vele in Suriname rondlopen. Geen indo, geen bakra, maar iets ondefinieerbaars. Ideaal. Ik zag mij al wandelen als het toonbeeld van hoe onbenullig een ingrediënt als iemands afkomst is. Terwijl ik bij de kapper met genoegen de flappen neertelde die deze geniale grap mij zou kosten, gingen mijn gedachten naar de blondeeraffaire uit mijn tienerjaren. Wederom was ik een middagje zoet in de kapsalon. Mijn dikke haar had nog steeds geen trek in radicale veranderingen. Na uren chemicaliën laten inwerken op mijn eigenwijze haar, was ik kinderlijk opgewonden over het resultaat: een benijdenswaardige donkere bos douglakrullen. Bevrijd liep ik de deur uit. Ik herkende mijzelf niet eens! Opgelucht, op zwevende voeten, betrad ik verwachtingsvol met mijn nieuwe verworvenheid de straat. Een auto minderde vaart. Het raampje ging omlaag, een mannenhoofd stak eruit.´Hey lekkere dushi , con tabai! Waar woont je huis, in Aruba of Curaçao?’

 

Het Nederlands in Suriname

In Suriname, waar het Nederlands sinds 1667 de officiële taal is, weet deze taal te handhaven tussen een wirwar aan andere talen.  De taal blijft er lustig leven doordat de sprekers die zelf naar hartenlust kneden, buigen – soms snoeien -, en polijsten tot een eigen,  Surinaams product: het Surinaams-Nederlands. De meer dan twintig talen van uiteenlopende typologie die in Suriname bestaan, buitelen gezellig over elkaar en door elkaar. Daar staat het formele Nederlands nogal haaks op. Dan is het niet vreemd dat er woorden en grammaticale kenmerken uit de omringende talen, met name  de lingua franca Sranantongo, in deze Europese taal belanden.
(Talen in Suriname: https://www.youtube.com/watch?v=CMectLGon50&t=67s )
Het Sranantongo eist als nationale identiteitstaal  voor de meesten een enorme ruimte op. Die dringt tegenwoordig zelfs door  tot de zeer formele domeinen, zoals De Nationale Assemblee, het Surinaamse parlement.  Wanneer een assembleelid ergens boos of vrolijk van wordt, maakt die tegenwoordig al snel een switch naar het Sranantongo.
(Sranantongo in DNA: https://www.youtube.com/watch?v=YVujxIxjb10)
Hoewel de meeste Surinamers het Sranantongo op zijn minst in enige mate beheersen,  wil dat niet zeggen dat werkelijk iedereen het erover eens is dat slechts deze taal naast het Nederlands de Surinaamse nationaliteit uitdraagt. Voor de Hindostanen bijvoorbeeld, zou ook het Sarnami, de Surinaamse versie van het Hindi, een plaats kunnen innemen om de Surinaamse identiteit uit te dragen.  Zo is het Surinaamse volkslied, dat officieel een zeer populair couplet in het Sranantongo heeft, in meerdere talen vertaald, zoals het Surinaams-Javaans. (volkslied in Su-Javaans: https://www.youtube.com/watch?v=2vAXQs–7rM)
En het Surinaams-Nederlands is door het contrast met het Europese Nederlands ook een variant geworden om de eigen identiteit te benadrukken.  Maar dat geldt vooral in de relatie tussen Nederland en Suriname. In internationaal verband heeft het Sranantongo de belangrijkste identiteitsfunctie. Hoewel Suriname sinds 2004 geassocieerd lid is van de Nederlandse Taalunie, zou een eigen organisatie voor de officiële taal zijn nut kunnen bewijzen. (https://over.taalunie.org/organisatie/samenwerking-tussen-nederlandse-taalunie-en-suriname)

Tenslotte hoort een land zijn eigen taalsituatie te bestuderen voor een gedegen taalbeleid. Vooral omdat via de Nederlandse Taalunie lang niet alle kenmerken en woorden van het Surinaams-Nederlands in de officiële naslagwerken belanden. Het kan dan gebeuren dat algemeen gebruikte zinsconstructies, zoals ‘het is niet duidelijk als (of) het een echt probleem is…) afgekeurd blijven worden. Of dat in een artikel over zeeschildpadden in Suriname, volgens het boekje de krapé niet wordt gecursiveerd, maar de aitkanti wél.

De Taalwurm